Vaginale droogheid en jeuk: oorzaken, verlichting en wanneer je hulp moet zoeken

Wat kan vaginale droogheid en jeuk veroorzaken?

Vaginale droogheid en jeuk kunnen worden veroorzaakt door hormonale veranderingen, wrijving, irriterende producten, een schimmelinfectie, een soa, een huidaandoening van de vulva, bepaalde medicijnen of een onderliggend gezondheidsprobleem. De symptomen overlappen, dus de plek, het moment waarop ze optreden en bijkomende veranderingen zeggen meer dan één afzonderlijke gewaarwording.

Als droogheid het belangrijkste probleem is, kunnen eenvoudige maatregelen het comfort verbeteren. Vermijd geparfumeerde producten, gebruik bij aanhoudende droogheid een speciaal daarvoor bestemde vaginale moisturizer en gebruik tijdens seks een geschikt glijmiddel. Als de jeuk hevig is, steeds terugkomt of gepaard gaat met ongewone afscheiding, geur, pijn bij het plassen, zweertjes, huidveranderingen of bloedverlies, probeer dan niet zelf de oorzaak te bepalen en maak een afspraak voor onderzoek.

Ga er niet van uit dat elke klacht wijst op een infectie of een verstoord microbioom. Ellasie's gids over het vaginale microbioom en de pH-waarde legt de bredere biologische processen uit, maar een pH-meting, microbioomtest of reactie op een voedingssupplement kan de oorzaak van jeuk of droogheid niet vaststellen.

Zijn de klachten vaginaal of vulvair?

Mensen gebruiken ‘vaginale jeuk’ vaak voor elk ongemak rond de geslachtsdelen. Anatomisch gezien is de vagina het inwendige kanaal. De vulva is het zichtbare uitwendige gebied, waaronder de schaamlippen, clitoris en vaginale opening.

Dat onderscheid is nuttig, omdat een klacht die je vooral aan de buitenste huid voelt een andere oorzaak kan hebben dan droogheid die je inwendig voelt:

• Inwendige droogheid of een strak gevoel kan meer opvallen tijdens penetratie, bij het inbrengen van een tampon of op andere momenten waarop wrijving optreedt.
• Uitwendige jeuk, een prikkend gevoel of gebarsten huid kan voorkomen bij contactirritatie, eczeem, lichen sclerosus, psoriasis, een schimmelinfectie of herhaaldelijk krabben.
• Zowel inwendige als uitwendige klachten kunnen tegelijk optreden, vooral bij hormoongerelateerde veranderingen van het weefsel of algemene ontsteking.

Alleen de plek van de klachten kan de oorzaak niet bevestigen, maar geeft een huisarts, apotheker, zorgverlener op het gebied van seksuele gezondheid of specialist meer nuttige informatie dan alleen de woorden ‘jeukende vagina’.

Wat betekenen verschillende patronen van droogheid en jeuk?

De onderstaande tabel is een leidraad voor patronen, geen hulpmiddel om een diagnose te stellen. Er kunnen meerdere oorzaken tegelijk aanwezig zijn.

Veelvoorkomende oorzaken van vaginale droogheid en jeuk

Er is niet één oorzaak die voor iedereen het waarschijnlijkst is. Leeftijd, levensfase, geneesmiddelen, onlangs gebruikte producten, seksuele voorgeschiedenis, het uiterlijk van de huid en bijkomende klachten bepalen samen het beeld.

Hormoongerelateerde droogheid in verschillende levensfasen

Oestrogeen helpt het weefsel van de vagina en vulva gezond te houden. Wanneer de hormoonspiegels veranderen, kan het weefsel droger, minder elastisch of sneller geïrriteerd raken. Dit kan leiden tot droogheid, een pijnlijk gevoel, jeuk, een branderig gevoel, pijn tijdens seks en soms urinewegklachten.

Hormonale factoren zijn onder meer:

• de perimenopauze en menopauze;
• zwangerschap, de periode na de bevalling en borstvoeding;
• sommige hormonale anticonceptiemiddelen;
• een hysterectomie, vooral wanneer ook de eierstokken worden verwijderd;
• chemotherapie, radiotherapie, hormoontherapie of een operatie als onderdeel van de kankerzorg;
• sommige geneesmiddelen, waaronder bepaalde antidepressiva.

Het genito-urinair syndroom van de menopauze, vaak afgekort tot GSM, beschrijft een groep genitale, seksuele en urinewegklachten die verband houden met een lager oestrogeengehalte. Het is een mogelijke verklaring voor klachten tijdens en na de menopauze, maar mag niet als verzamelterm worden gebruikt voor elke vorm van jeuk, verandering in afscheiding of pijnepisode.

Als de klachten beginnen nadat je met een nieuw geneesmiddel bent gestart, stop dan niet zelf met het gebruik ervan. Vraag de voorschrijver of apotheker of het geneesmiddel een rol kan spelen en welke alternatieven of mogelijkheden om de klachten te verlichten geschikt zijn.

Irritatie, allergie en de jeuk-krabcyclus

De huid van de vulva is gevoelig en kan reageren op producten die voorheen onschadelijk leken. Mogelijke irriterende stoffen of allergenen zijn onder meer geparfumeerde zeep, badschuim, douchegel, vochtige doekjes, deodorant, ontsmettingsmiddelen, inlegkruisjes, geparfumeerde wasmiddelen, wasverzachter, sommige glijmiddelen, zaaddodende middelen en producten voor uitwendige 'intieme verzorging'.

Te vaak wassen kan het probleem verergeren. Zodra de huid ontstoken is, beschadigt krabben het huidoppervlak en veroorzaakt het meer jeuk. Zo kan een jeuk-krabcyclus ontstaan. Door herhaaldelijk wrijven kan de huid pijnlijk, verdikt, gebarsten of donkerder worden.

Een onlangs gebruikt ander product kan een nuttige aanwijzing zijn, maar vormt geen bewijs. De klachten kunnen aanhouden nadat de oorspronkelijke prikkel is verdwenen. Ook kan er naast irritatie sprake zijn van een infectie of huidaandoening.

Vaginale schimmelinfectie, BV en seksueel overdraagbare aandoeningen

Een vaginale schimmelinfectie veroorzaakt vaak jeuk, irritatie en een pijnlijk gevoel aan de vulva en in de vagina. Er kan witte afscheiding zijn, die meestal niet ruikt. Jeuk wordt echter niet altijd door een schimmelinfectie veroorzaakt. Als de diagnose onzeker is, is het geen goede aanpak om jezelf steeds opnieuw te behandelen.

Bacteriële vaginose geeft meestal een ander klachtenpatroon: dunne, grijswitte afscheiding en een sterke visgeur. Volgens de NHS veroorzaakt BV doorgaans geen pijn of jeuk. Bij duidelijke jeuk moet daarom rekening worden gehouden met een andere of bijkomende oorzaak.

Soa's kunnen jeuk, ongewone afscheiding, pijn bij het plassen, bloedingen, huiduitslag, knobbeltjes, blaasjes, zweertjes of wratten veroorzaken, maar veel soa's veroorzaken helemaal geen klachten. Klachten na een nieuwe partner of seks zonder condoom zijn een reden om contact op te nemen met een centrum voor seksuele gezondheid, in plaats van af te gaan op hoe het eruitziet of op een pH-thuistest.

Huidaandoeningen van de vulva

Eczeem, psoriasis, contactdermatitis, lichen simplex, lichen planus en lichen sclerosus kunnen de vulva aantasten. Ze kunnen er bij verschillende huidtinten anders uitzien en roodheid kan op een bruine of zwarte huid minder duidelijk zichtbaar zijn.

Lichen sclerosus verdient bijzondere aandacht. Het kan zeer jeukende witte, gladde of gerimpelde plekken veroorzaken die gemakkelijk beschadigen, bloeden of pijn doen. Het is behandelbaar, meestal met een steroïdzalf op voorschrift, maar er zijn een diagnose en vervolgcontroles nodig omdat littekenvorming kan optreden en er een klein verhoogd risico op vulvakanker bestaat.

Aanhoudende jeuk, een nieuwe witte of donkere plek, een verdikte of verheven huid, een zweer, een knobbeltje of een verandering in de vorm van de vulva moet worden onderzocht. Deze tekenen hebben vaak een niet-kwaadaardige oorzaak, maar mogen niet eindeloos als ‘droogheid’ worden behandeld.

Andere mogelijke oorzaken

Droogheid kan ook samenhangen met onvoldoende opwinding tijdens seks, diabetes of het syndroom van Sjögren. Wrijving, letsel, een recente bevalling, ingrepen in het bekkengebied of een achtergebleven voorwerp zoals een tampon kunnen pijn of ontsteking veroorzaken. Als de klachten niet in een eenvoudig patroon passen, is beoordeling de juiste volgende stap in plaats van nog meer producten te gebruiken.

Wat kun je eerst doen bij droogheid en lichte irritatie?

Als de klachten mild zijn, er geen alarmsignalen zijn en er geen reden is om een soa te vermoeden, kan een korte periode van milde verzorging helpen terwijl je zo nodig advies regelt.

1. Stop met nieuwe of geparfumeerde producten. Laat producten voor intieme reiniging, vaginale douches, deodorants, doekjes en geparfumeerde badproducten weg uit je routine.
2. Reinig alleen uitwendig. De vagina hoeft niet inwendig te worden gewassen. Vermijd schrobben en dep de vulva voorzichtig droog.
3. Verminder wrijving. Vermijd pijnlijke penetratie, neem meer tijd voor opwinding en gebruik een geschikt glijmiddel wanneer je de seksuele activiteit hervat.
4. Gebruik een speciaal ontwikkeld product voor de juiste plek. Een vaginale moisturizer is iets anders dan een bodylotion, en een uitwendig verzachtend middel voor de vulva is niet automatisch geschikt om in te brengen.
5. Bekijk het tijdsverloop. Noteer wanneer de klachten begonnen, welke nieuwe producten of geneesmiddelen je bent gaan gebruiken, veranderingen in je cyclus of levensfase, seksueel contact en eventuele veranderingen in afscheiding, geur, urinewegen of huid.
6. Laat de situatie opnieuw beoordelen in plaats van steeds verder te gaan met zelfbehandeling. Vraag professioneel advies als de klachten niet verbeteren, je dagelijks leven beïnvloeden of steeds terugkeren.

Vaginale vochtinbrengende gel of glijmiddel: waarvoor gebruik je welk product?

Deze producten worden vaak samen aangeboden, maar lossen verschillende praktische problemen op.

Als je latexcondooms gebruikt, vermijd dan glijmiddelen op oliebasis, omdat die het latex kunnen beschadigen. Controleer de gebruiksaanwijzing van zowel het glijmiddel als het condoom. Stop met het gebruik van een product als het prikt, brandt of de klachten verergert en vraag advies.

Ga niet door met seks als die pijnlijk is. Pijn kan leiden tot meer spierspanning, wrijving en weefselirritatie. Maatregelen die het comfort verbeteren, kunnen de wrijving verminderen, maar aanhoudende pijn moet nog steeds worden onderzocht, omdat droogheid mogelijk niet de enige oorzaak is.

Wat kun je beter vermijden als het gebied droog is of jeukt?

• Gebruik geen vaginale douche en was de vagina niet vanbinnen.
• Breng geen parfum, deodorant, ontsmettingsmiddel, etherische oliën, azijn, bicarbonaat of ‘detoxproducten’ aan.
• Breng geen bodylotion, gezichtscrème, voedsel, orale capsule of ander product in dat niet voor vaginaal gebruik is bedoeld.
• Behandel niet herhaaldelijk op eigen initiatief een vermoedelijke vaginale schimmelinfectie als de klachten nieuw, anders dan anders of terugkerend zijn, of niet op de behandeling reageren.
• Gebruik pH-strips of microbioomtests niet als vervanging voor een diagnose.
• Stop niet met voorgeschreven medicatie omdat de droogheid na aanvang ervan is ontstaan. Bespreek het tijdstip waarop de klachten begonnen en de mogelijkheden met de voorschrijver.
• Krab of schrob niet. Dit beschadigt de huid en kan de jeuk-krabcyclus in stand houden.
• Ga er niet van uit dat een supplement onmiddellijk verlichting geeft. Supplementen zijn niet bedoeld om infecties, inflammatoire huidaandoeningen of hormoongerelateerde weefselveranderingen vast te stellen of te behandelen.

Wat kun je verwachten tijdens een afspraak bij de huisarts of een centrum voor seksuele gezondheid?

Een zorgverlener kan vragen waar je de klachten voelt, hoelang ze al aanhouden, of ze terugkeren, welke producten en medicijnen je gebruikt, of je afscheiding of bloedverlies hebt en of zwangerschap, de menopauze of seksueel contact relevant kunnen zijn.

Afhankelijk van de klachten kan het onderzoek bestaan uit:

• het onderzoeken van de huid van de vulva op irritatie, kloofjes en veranderingen in kleur of structuur;
• een vaginaal onderzoek, met jouw toestemming;
• een uitstrijkje voor een schimmelinfectie, BV of een andere infectie;
• urineonderzoek, een zwangerschapstest of een soa-test;
• het beoordelen van medicatie en hormoongerelateerde factoren;
• een verwijzing naar gynaecologie, dermatologie, menopauzezorg, vulvapoli of oncologie wanneer dat nodig is.

Je houdt zelf de regie tijdens een onderzoek. Je kunt vragen om een vrouwelijke zorgverlener als die beschikbaar is, verzoeken om de aanwezigheid van een begeleider en de zorgverlener op elk moment vragen te stoppen.

De behandeling hangt af van de oorzaak. Deze kan bestaan uit een antischimmelmiddel bij een bevestigde of waarschijnlijke schimmelinfectie, antibiotica bij een vastgestelde bacteriële infectie, een voorgeschreven ontstekingsremmende behandeling voor een huidaandoening, het vermijden van een allergeen of een hormoongerelateerde behandeling voor patiënten voor wie deze geschikt is.

Voor klachten van de urinewegen en geslachtsorganen die verband houden met de menopauze noemt de huidige RCOG-richtlijn niet-hormonale vaginale vochtinbrengende middelen en glijmiddelen als opties. Ook wordt uitgelegd dat vaginale oestrogenen kunnen worden overwogen. Een arts moet bespreken of deze geschikt zijn, vooral bij onverwacht bloedverlies, een voorgeschiedenis van borstkanker of andere relevante medische factoren. Dit artikel vergelijkt geen afzonderlijke menopauzeproducten. De juiste keuze hangt af van de diagnose en je medische voorgeschiedenis.

Kunnen pH-producten of probiotica helpen bij droogheid en jeuk?

Een pH-product of probioticum kan je niet vertellen waarom je last hebt van droogheid of jeuk. De vaginale pH en flora veranderen door je levensfase, menstruatie, sperma, infecties en andere factoren. Ook een schimmelinfectie, irritatie en hormoongerelateerde droogheid kunnen voorkomen zonder het pH-patroon dat vaak met BV wordt geassocieerd.

Ellasies gids over hoe de vaginale flora en pH werken legt uit waarom een pH-waarde in de juiste context moet worden beoordeeld. Overweeg je om een andere reden die met je welzijn te maken heeft probiotica voor orale of vaginale toepassing, bekijk dan zorgvuldig de wetenschappelijke onderbouwing en de toedieningswijze. De gids over voor wie vaginale probiotica geschikt kunnen zijn behandelt vragen over levensfase en veiligheid.

Een probioticum is geen eerste hulp bij ernstige jeuk, een gebarsten huid, pijn, ongewoon bloedverlies of een vermoedelijke infectie. Het mag geen vervanging zijn voor een uitstrijkje, soa-test, huidonderzoek, behandeling op recept of een gesprek over hormoongerelateerde opties.

Wanneer moet je medische hulp zoeken?

Maak een afspraak bij de huisarts of een centrum voor seksuele gezondheid

Maak een afspraak voor onderzoek als:

• dit de eerste keer is dat je deze klachten hebt;
• de droogheid of jeuk al enkele weken aanhoudt, je dagelijks leven beïnvloedt of niet verbetert;
• de klachten anders zijn dan je gewend bent of blijven terugkomen;
• je ongewone afscheiding, een sterke geur, pijn bij het plassen of pijn tijdens seks hebt;
• de klachten zijn begonnen na seks met een nieuwe partner of je je zorgen maakt over een soa;
• de huid van je vulva wit, rood, donker, verdikt, gebarsten of verheven is;
• er een knobbeltje, wondje, zweertje, blaartje of wratachtig gezwel is;
• je zwanger bent, borstvoeding geeft, een verzwakt immuunsysteem hebt, een kankerbehandeling ondergaat of een ernstige gezondheidsaandoening hebt;
• een vrij verkrijgbaar middel niet heeft gewerkt of je jezelf steeds opnieuw behandelt voor een vermoedelijke schimmelinfectie.

Aanhoudende jeuk of een huidverandering betekent niet dat je kanker hebt, maar moet wel worden onderzocht. In het beleid voor medische beoordeling van Ellasie lees je waarom symptoomgerichte informatie altijd duidelijk aangeeft waar de grenzen liggen voor diagnose en wanneer verdere medische hulp nodig is.

Bloedverlies mag niet zomaar aan droogheid worden toegeschreven

Bloedverlies na seks, tussen menstruaties door of bloederige afscheiding moet worden onderzocht. Elk vaginaal bloedverlies na de menopauze moet door een huisarts worden beoordeeld, ook als het maar één keer voorkwam of slechts om een kleine hoeveelheid ging.

Zoek dringend hulp

Bel NHS 111 of schakel dringende medische hulp in bij pijn in het bekken of de onderbuik, koorts of rillingen, klachten tijdens de zwangerschap, snel verergerende pijn of als je je erg ziek voelt.

Bel 999 of ga naar A&E bij hevige of plotseling zeer intense bekken- of buikpijn, hevig bloedverlies met pijn, flauwvallen of ernstige duizeligheid, zeer hoge koorts, aanhoudend braken of een ander medisch noodgeval.

De belangrijkste conclusie

Vaginale droogheid en jeuk komen vaak voor, maar de juiste verlichting hangt af van de oorzaak. Hormonale veranderingen, wrijving en irriterende producten zijn veelvoorkomende oorzaken, terwijl een schimmelinfectie, soa's, inflammatoire huidaandoeningen en andere gezondheidsproblemen vergelijkbare klachten kunnen veroorzaken.

Bij milde klachten zonder alarmsignalen kun je de verzorging van de vulva vereenvoudigen: vermijd geurstoffen en vaginale douches, beperk wrijving en gebruik speciaal ontwikkelde producten op de juiste manier. Een vaginale moisturizer is bedoeld voor aanhoudende droogheid; een glijmiddel vermindert wrijving tijdelijk. Geen van beide mag worden gebruikt om klachten te maskeren die aanhouden, terugkeren of veranderen.

Als het klachtenpatroon onduidelijk is, blijf dan niet gissen. Een huisarts, apotheker, kliniek voor seksuele gezondheid of relevante specialist kan onderscheid maken tussen droogheid, een infectie, een dermatologische aandoening en andere oorzaken, en de behandeling afstemmen op de diagnose.

Veelgestelde vragen

Waarom kan vaginale droogheid jeuk veroorzaken?

Droog weefsel kan gevoeliger zijn voor wrijving, wat jeukend, pijnlijk of branderig kan aanvoelen. Duidelijke of aanhoudende jeuk kan echter ook worden veroorzaakt door een schimmelinfectie, contactirritatie of een huidaandoening van de vulva. Ga er daarom niet van uit dat droogheid de enige oorzaak is.

Hoe weet ik of jeuk door een schimmelinfectie komt?

Een schimmelinfectie veroorzaakt vaak jeuk, irritatie en witte, meestal geurloze afscheiding, maar de symptomen overlappen met die van andere aandoeningen. Vraag advies aan een apotheker of zorgverlener als het de eerste keer is, de klachten ongewoon zijn, de behandeling niet heeft gewerkt of het probleem steeds terugkomt.

Wordt vaginale droogheid altijd veroorzaakt door de menopauze?

Nee. Vaginale droogheid kan ook optreden tijdens de zwangerschap of borstvoeding, door bepaalde geneesmiddelen of hormonale anticonceptie, na een baarmoederverwijdering of kankerbehandeling, bij onvoldoende opwinding of in combinatie met aandoeningen zoals diabetes of het syndroom van Sjögren.

Moet ik een vaginale vochtinbrengende gel of glijmiddel gebruiken?

Een vaginale vochtinbrengende gel gebruik je regelmatig bij aanhoudende vaginale droogheid. Een glijmiddel gebruik je vóór of tijdens seksuele activiteit om wrijving te verminderen. Gebruik alleen producten die bedoeld zijn voor de betreffende zone en controleer of ze geschikt zijn voor gebruik met condooms en seksspeeltjes.

Kunnen probiotica vaginale jeuk of droogheid stoppen?

Een probioticum kan de oorzaak niet vaststellen en is geen directe behandeling voor jeuk, droogheid, een soa, een schimmelinfectie of een huidaandoening van de vulva. Laat je klachten beoordelen als ze nieuw, aanhoudend, terugkerend of verontrustend zijn.

Wanneer moet ik met vaginale droogheid en jeuk naar de huisarts?

Maak een afspraak als de klachten enkele weken aanhouden, je dagelijks leven beïnvloeden, steeds terugkomen of samengaan met ongewone afscheiding, geur, pijn bij het plassen, zweertjes, huidveranderingen of bloedverlies. Zoek sneller hulp bij bekkenpijn, koorts, zwangerschapsgerelateerde klachten, hevige pijn of als je je erg ziek voelt.